Mit czy fakt? „W 1596 roku stolicę przeniesiono z Krakowa do Warszawy”
Mit. Nie ma żadnego aktu, który przenosiłby stolicę. W 1596 roku Zygmunt III Waza zaczął przenosić dwór i urzędy do Warszawy, a przeprowadzka ciągnęła się do około 1609 roku. Kraków przez cały czas pozostał oficjalną stolicą: na Wawelu koronowano królów aż do 1734 roku i tam chowano monarchów. Do konstytucji Warszawę jako stolicę wpisano dopiero w 1952 roku.
Rok 1596 zna każdy, kto uczył się historii w polskiej szkole: król Zygmunt III Waza przenosi stolicę z Krakowa do Warszawy. Problem w tym, że takiego dnia nie było. Nie ma żadnego dokumentu, przywileju ani uchwały sejmu, która by tę zmianę ogłaszała, a sam Kraków przez kolejne dwieście lat był stolicą Rzeczypospolitej przynajmniej na papierze.
Skąd się wziął rok 1596?
Warszawa rosła w znaczeniu na długo przed Wazami. Po unii lubelskiej z 1569 roku to w niej zbierały się sejmy walne, bo leżała mniej więcej w połowie drogi między Krakowem a Wilnem, a od 1573 roku pod Warszawą odbywały się też wolne elekcje. Zygmunt III, który był równocześnie królem Szwecji, chciał mieć bliżej do swojego drugiego królestwa i do Litwy. Do tego w 1595 roku spłonęła część zamku na Wawelu, co dało dobry pretekst do dłuższych pobytów w Warszawie.
W 1596 roku król pojechał do Warszawy i zaczął tam przenosić dwór. Jak tłumaczy dr Marcin Starzyński z Instytutu Historii UJ, cała przeprowadzka trwała ponad dekadę, mniej więcej do 1609 roku, i nikt nie ogłosił jej żadnym aktem. Dlatego część badaczy w ogóle nie uznaje roku 1596 za datę przełomu i woli mówić o procesie, który skończył się na początku XVII wieku.
Kraków stolicą do końca I Rzeczypospolitej
Choć król mieszkał w Warszawie, wielkie uroczystości państwowe odbywały się nadal w Krakowie. W katedrze na Wawelu koronowano władców aż do Augusta III w 1734 roku, na Wawelu chowano królów, a w skarbcu na zamku leżały insygnia koronacyjne, które dopiero w 1795 roku wywieźli Prusacy. W tamtych czasach Warszawę nazywano miastem rezydencjonalnym króla, czyli miejscem, w którym monarcha przebywa, a nie stolicą w dzisiejszym znaczeniu.
Kraków do dziś posługuje się w oficjalnych dokumentach nazwą Stołeczne Królewskie Miasto Kraków. Warszawę jako stolicę nazwał już w 1793 roku sejm grodzieński, ale pierwsza konstytucja, która mówi o tym wprost, to dopiero konstytucja z 1952 roku, a obecna konstytucja z 1997 roku powtarza ten zapis w artykule 29.
Co w takim razie wydarzyło się w 1596 roku?
Najuczciwiej powiedzieć, że w 1596 roku król zaczął się przeprowadzać. Ta data dobrze wygląda w podręczniku, bo łączy się z pożarem Wawelu i pierwszym długim pobytem Zygmunta III w Warszawie, ale nie oznacza ani jednego dokumentu, ani jednego dnia, w którym Kraków przestał być stolicą. Na pytanie, od kiedy stolicą jest Warszawa, poprawna odpowiedź brzmi więc: to zależy, czy liczymy przeprowadzkę dworu, czy zapis w prawie.
Zobacz też
- Legenda o hejnale mariackim. Jaka jest prawda o trębaczu i tatarskiej strzale?
- Czy Smok Wawelski był człowiekiem?
Źródła: Radio Kraków, rozmowa z dr. Marcinem Starzyńskim (Instytut Historii UJ) z okazji 425. rocznicy przeprowadzki dworu; National Geographic Polska, „Ile Polska miała stolic?”; A. Karpiński, „Kształtowanie się stołeczności Warszawy od początku XVI do połowy XVIII wieku”, Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego t. 58 (1995); B. Dymek, „Droga Warszawy do stołeczności 1596–1795”, Rocznik Żyrardowski t. 5 (2007); M. Wrede, Almanach Muzealny t. 8 (2014); Konstytucja RP z 1997 r., art. 29.